Is die Bybel nie al oor en oor vertaal sodat ons eintlik glad nie meer weet wat regtig daarin behoort te staan nie?

Deur Johan Fuhri
Het ons enige manier om te weet of dit wat ons vandag in ons moderne Afrikaanse en Engelse Bybels lees, enigsins ooreenstem met dit wat die oorspronklike skrywer in gedagte gehad het? Dit is ‘n uiters belangrike vraag – as ons nie vertroue het dat ons Bybels die oorspronklike geskrifte se boodskap dra nie, hoe kan ons weet wat ons moet glo? Kom ons kyk bietjie of ons rede tot kommer het.
Daar is twee aspekte waarna ons moet kyk om die vraag behoorlik aan te spreek.
1. Het daar enige foute ingesluip deur die eeue heen toe die manuskripte oor en oor per hand gekopiëer is?
2. Word die oorspronklike boodskap nie verdraai wanneer ons dit vertaal vanuit Hebreeus/Aramees/Grieks nie?
Selfs met ons moderne tegnologie weet ons dat as ‘n mens ‘n afskrif van ‘n afskrif van ‘n afskrif maak, dit uiteindelik onleesbaar gaan wees. Ons weet ook dat Moses, Dawid en Paulus nie ‘n Xerox-masjien gehad het nie, en die manuskripte moes per hand oorgeskryf word wanneer die vorige een opgebruik was. Kon daar foute insluip?

Toe die Here die Ou Testament aan die Hebreërs toevertrou het, het Hy dit nie sommer net lukraak gedoen nie. Die Hebreërs is van die mees pynlik perfeksionistiese mense op ons planeet aarde. Hulle het mense gehad wie se voltydse werk dit was om manuskripte te kopiëer, hulle was die Skrifgeleerdes genoem (Scribes in Engels). Daar was ook verskeie prosesse in plek gestel om seker te maak dat elke nuwe manuskrip in geweldige detail nagegaan is vir foute. In 1947 word die Dooie See rolle ontdek en kry ons ‘n geleentheid om die akkuraatheid van hierdie proses te toets. Daar is ook ‘n Griekse vertaling van die oorspronklike Hebreeuse Ou Testament (genaamd die Septuagint) wat ons kan gebruik as kruisverwysing. Ons weet vandag dat die Hebreeus/Aramese Ou Testament wat gebruik word vir moderne vertalings waarskynlik met minder as 1% verskil van die oorspronklike woorde wat die skrywers neergeskryf het.
Die Nuwe Testament bestaan egter uit ‘n aantal los briewe wat aan verskeie mense en gemeentes geskryf is. Aangesien hierdie briewe nie aanvanklik gesien is as ‘heilige geskrifte’ nie, is daar nie soveel moeite gedoen om hulle akkuraat oor te skryf nie. Die mense van die tyd het egter gesorg dat daar heelwat kopieë geskryf is, en vandag het ons meer as 5300 aparte stukkies van hand-geskrewe manuskripte wat deel maak van die Nuwe Testament. Daar is genoeg kopieë van meeste dele van die oorspronklike Nuwe Testament in Grieks dat ons hulle kan vergelyk met mekaar en dus uitvind waar en wanneer daar veranderinge in die kopie-proses ingesluip het. Ons weet dus vandag dat die Griekse Nuwe Testament waarop ons moderne vertalings gebaseer is, met minder as 5% verskil van die oorspronklike skrywers se woorde. Die verskille waaroor ons wel nog onseker is, het hoegenaamd geen invloed op die lering van die Nuwe Testament nie.
Ons het dus genoeg rede om verseker te weet dat die Hebreeus, Aramees en Griekse weergawes wat ons vandag het vir alle praktiese doeleindes presies ooreenstem met dit wat die oorspronklike skrywers neergeskryf het.

Nou kom die tweede, en moeiliker taak, om die Bybel te vertaal na ‘n taal wat ons kan verstaan. Mense wat skepties is oor ons geloof laat dit soms klink asof die Bybel vanuit Hebreeus/Grieks/Aramees vertaal is in een taal (bv Latyns) en daarna vanuit daardie taal na ‘n ander taal ensovoorts, sodat daar oral langs die pad foute kon insluip, maar dit is nie hoe dit gedoen word nie. Die vertalings wat ons vandag in Engels en Afrikaans gebruik, word uit die oorspronklike tale waarin dit geskryf is vertaal. Dit kan egter nogal ‘n uitdaging wees! Omdat Afrikaans en Engels so geweldig verskil van die oorspronklike Bybeltale is dit prakties onmoontlik om alles woord-vir-woord te vertaal, dit sou totaal onverstaanbaar vir ons wees! Gelukkig is daar slim mense wat al hierdie probleem probeer aanspreek het, en daar is ‘n paar verskillende maniere om ‘n Afrikaans/Engelse vertaling te maak.

Vrye vertaling
In hierdie tegniek word die gedeelte gelees, die vertaler skryf dan vrylik in sy eie woorde neer wat hy dink die oorspronklike skrywer probeer sê het. Dikwels sal die vertaler gebruik maak van moderne metafore of sê-goed om die gedagte oor te dra soos hy dit verstaan. Dit is dus ‘n geïnterpreteerde weergawe van die oorspronklike manuskrip. Voorbeelde van vertalings wat hierdie tegniek gebruik : Die Boodskap, The Message.

Gedagte-vir-gedagte (Dynamic Equivalence)
Hier word die oorspronklike gedagtes vertaal na ‘n moderne akkurate ekwivalent wat dieselfde gedagte oordra, maar nie noodwendig dieselfde woorde of volgorde gebruik nie. Hier sal die woorde en sinne heelwat nader wees aan die van die oorspronklike taal s’n, maar nie ten koste van leesbaarheid of verstaanbaarheid nie. Voorbeelde van vertalings wat hierdie tegniek gebruik : 1983 Afrikaanse Vertaling (die sogenaamde “Nuwe Vertaling”), en die Engelse New International Version.

Woord-vir-woord (Formal Equivalence)
Die oorspronklike woorde word so na moontlik direk vertaal, en soveel moontlik word die volgorde van die woorde en sinne ook behou. Volgorde kan egter rondgeskuif word om ‘n leesbare sin te maak. Die intensie van so ‘n vertaling is om so na moontlik aan die oorspronklike taal te kom sonder enige interpretasie van die oorspronklike manuskrip se woorde. Voorbeelde van vertalings wat hierdie tegniek gebruik : 1953 Afrikaanse Vertaling (die sogenaamde “Ou Vertaling”), en in Engels die King Jaemes Version.

Spesialis vertalings
Laastens is daar ook ‘n aantal vertalings wat met ‘n meer spesifieke doel gemaak is. ‘n Goeie voorbeeld hiervan is die Amplified Bible of ander soortgelyke vertalings, waar daar besluit is om elke gedeelte omslagtig te verduidelik met soveel woorde as wat nodig is om die tegnies korrekte betekenis van die oorspronklike woorde na vore te bring. Daar word ook dikwels van addisionele kommentaar gebruik gemaak om seker te maak dat die leser presies weet wat die oorspronklike taal se bewoording beteken.

So watter een is die beste, en watter een behoort jy te lees? Wel, dit hang af van wat jy probeer doen. As jy probeer om die storie van Dawid te volg, sal Die Boodskap lekker lees en alles vir jou sê wat jy nodig het om te weet. Probeer jy uitvind wat Jesus se presiese emosies was in ‘n spesifieke teks? Probeer eerder ‘n woord-vir-woord vertaling of een van die spesialis vertalings.
Op die ou end van die dag moet ons onthou dat die Bybel net jou lewe kan aanraak as jy hom lees. Die beste Bybervertaling vir jou is dus die een wat jy LEES!